Katrijn 66

Iedereen kan zich dat gevoel vast nog wel herinneren, of heeft het anders wel eens zien gebeuren: voor een poppenkast gezeten ziet Jan Klaassen de boef telkens maar niet, terwijl die juist vlak achter hem staat. En iedere keer als hij omkijkt draait de schurk mee en staat nog steeds achter hem, terwijl hij aan de schreeuwende kindertjes vraagt 'Wáár is de boef dan? — Dáár!' Ditmaal gaat het niet om Jan Klaassen, maar Katrijn van de bestuurlijke-vernieuwingspartij D66.

De meest elementaire vraag stellen die bij onze regeringsvorm gesteld kan worden; juist díé vraag stellen die exáct de open zenuw blootlegt van ons rare politieke bestel; precies die vraag die de vinger weet te leggen op de plek waar de middeleeuwse weeffout in onze democratische rechtsstaat zich bevindt,— dat is zeker geen geringe prestatie. En terwijl het antwoord in reusachtige neonletters voor haar neus staat te knipperen presteert Stientje van Veldhoven het om als een hedendaagse Katrijn alsnóg om telkens de verkeerde kant op te kijken, want eveneens geen geringe prestatie is.

Die 'meest elementaire vraag' luidt: "Waar ligt bij een constitutionele monarchie eigenlijk de soevereiniteit?" Ligt die bij het volk of bij de koning? Een bedrieglijk eenvoudige vraag, die echter niet te beantwoorden is. In een absolute monarchie is dat namelijk wél duidelijk want daar ligt de soevereiniteit uit de aard der zaak bij de monarch, terwijl die in een systeem met een gekozen staathoofd bij de kiezer ligt. Maar wat nu als je die twee gaat vermengen, wat gebeurt er dan? Wie is er dan de baas, wie heeft er dan het laatste woord? Er kunnen nu eenmaal geen twee kapiteinen op één schip zijn, en om dit onontwarbare raadsel te kunnen oplossen moet er dus één van beiden plaats maken. Het is dus ófwel de kiezer eruit, ófwel de koning eruit. Meer smaken zijn er niet.

Iedereen ziet de juiste oplossing natuurlijk meteen, en alle democratische kindertjes roepen dan ook in koor 'De koning moet eruit! Katrijn houdt haar hand bij haar oor, want zij wil Nederland democratischer maken. 'Wat zeggen jullie?' roept Katrijn terug, 'Moet de auto van de koning weg?' Inmiddels roepen zelfs alle burgers mee 'Néé, de kóning moet weg! De kóóóning!' Maar Katrijn ziet de koning niet, terwijl die juist vlak achter haar staat te lachen. 'Wát? Moet het paleis van de koning weg?' Het is om wanhopig van te worden, iedereen schreeuwt zich schor maar die domme Katrijn ziet het maar niet.

---

De afloop van dit parlementaire poppenspel volgt echter een geheel eigen logica. Dat alle wetten in Nederland worden ondertekend door een gekozen bewindspersoon plus een bemoeial uit een opdringerige familie, is wat deze democraten betreft volkomen in orde. Dit land wordt volgens D66 democratischer door niet de koning zélf te schrappen, maar in plaats daarvan een lege rituele formule over een vermeend goddelijk mandaat, wat net zo irrelevant is als zijn auto, paleis of fiets.



¶

Satieren

Voor iedereen die op de wereld terecht komt is het de kunst om daar op de een of andere manier een eigen plekje in te vinden, en dat daar iets tegenover moet staan vinden we normaal. Wie echter geen genoegen neemt met zo'n eenvoudig plekje en meer wil, moet dus ook een evenredig hogere prijs betalen — ook dat vinden we niet meer dan redelijk. Vrij naar een bekend Nederlands spreekwoord zou je kunnen stellen: hoe hoger je in de boom gaat zitten, des te meer wind je vangt.

In ons land is er echter één familie die niet gewoon een plekje wil, die ook geen genoegen neemt met een beetje meer, maar zij willen domweg álles. Deze familie wil politieke zeggenschap, maar niet deelnemen aan verkiezingen. Deze familie wil macht uitoefenen, maar geen verantwoordelijkheid dragen. Deze familie wil alle eer, maar geen enkele verdienste. Deze familie wil rijkdom, maar niet werken. Deze familie wil ondernemen, maar niet riskeren. Deze familie wil zich in de hoogste regionen bewegen, maar duldt geen kritiek. Deze familie zet zichzelf geregeld voor schut, maar verdraagt geen enkele spot. Zij willen in de top van de hoogste boom, maar eisen vervolgens een totale windstilte. Ziehier de onredelijkheid van de monarchie in een notendop.

Het bericht dat een 'Boos koningshuis de rem zet op satire' zal dan ook niemand verbazen, evenmin dat dit nieuws pas na ruim drie jaar boven komt drijven. Zoals gewoonlijk doet de familie met zo'n beetje het uitgebreidste arsenaal aan juridische verdedigingsmiddelen voorkomen dat zij weer eens zo zielig zijn omdat zij zich immers niet kunnen verdedigen. Uiteraard is het absurd en volstrekt onaanvaardbaar om ons naast de eenzijdig gedicteerde mediacode nu ook nog eens een satireverbod door de strot te laten duwen, maar het is de vraag of het juist is om nu moord en brand te gaan schreeuwen — wat overigens wel een zeer begrijpelijke reflex zou zijn.

De Duitse filosoof Nietzsche wees er al eens fijntjes op¹ dat men zich een machtsbewustzijn zou kunnen voorstellen dat zich de luxe kan permitteren haar critici ongemoeid te laten volgens het motto 'Laat hen leven en welvaren, daar ben ik sterk genoeg voor'. Bij onze monarchie lijkt echter het omgekeerde het geval, want die is klaarblijkelijk niet sterk genoeg meer om spot en satire te verduren. De rem die het koningshuis hierop zet is dus beter te begrijpen als een repressief antwoord van zwakte; een symptoom dat de monarchie een slopende ziekte onder de leden heeft en niet veel meer kan verdragen.

De republikein ziet dit getergde koningschap voortstrompelen en begrijpt dat wanneer er een einde aan deze tragikomische operette komt, dat waarschijnlijk niet eens zijn schuld zal zijn.

Willem de Overbodige zou wel eens heel goed Willem de Laatste kunnen zijn.

---

1. Friedrich Nietzsche: 'Zur Genealogie der Moral' (1887), [II/10]

¶

Een nieuw rondje Kolf schieten

In de levenscyclus van de monarchie van absoluut, via constitutioneel naar ceremonieel kent iedere periode behalve specifieke politieke kenmerken ook een eigen ritmiek. Nadat een anachrone monarchie zich maar diep genoeg in het bestuurlijk apparaat heeft weten in te vreten, dan zal met een gedepolitseerd koningschap de monarchie als doodlopende weg voor eeuwig ingemetseld worden in het politiek bestel en de definitief de weg afsnijden naar de republiek. Toegegeven: het is heel verleidelijk om de koning uit de regering te willen verwijderen, want er bestaat inderdaad geen enkele rechtvaardiging voor regeringsdeelname op grond van geboorte. En het ís inderdaad ook lastig besturen met zo'n onschendbaar lid in de regering, en natuurlijk is het raar om na elke verkiezing iedere keer weer verplicht een coalitie te moeten vormen met een en dezelfde familie. Toch is het depolitiseren van het koningschap de geniepigste vorm van de monarchie, omdat het staatshoofd dan immers volkomen onkwetsbaar en politiek immuun tot in lengte van dagen zal blijven zitten zonder dat er ooit nog redenen voor het parlement kunnen zijn de handel en wandel van de koning ter discussie te stellen.

Maar het kan nóg verraderlijker dan een ceremoniële monarchie, en het debat over dat onderwerp heeft zich vandaag in eerste termijn weer eens voltrokken. Op drie weken na was het twee jaar geleden dat de Kamer hier de laatste keer over sprak, om precies te zijn tijdens de 71ste vergadering over een Wijziging van een Reglement van Orde op donderdag 1 april 2010, dus enkele weken voor de verkiezingen van 9 juni. Inhoudelijk betreft het een motie die aan het begin van de jaren zeventig door de toenmalige Kamer werd aangenomen, en die bepaalt dat het nieuw gekozen parlement zelf de formateur mag kiezen. Deze motie is ook wel bekend als de zogenaamde 'Motie Kolfschoten'. Op dit moment wordt de formateur door de koning gekozen en benoemd, en hoewel dat constitutioneel geen enkele basis heeft, is dat als een soort gewoonterecht tot op de dag van vandaag zo gebleven. Net zo verleidelijk als het is om de koning uit de regering te willen verwijderen — maar op het gevaar af daarmee de monarchie voor altijd in ons politiek bestel te metselen — is de neiging van de volksvertegenwoordiging de koning geleidelijk steeds meer macht te ontnemen, zoals bijvoorbeeld die tijdens het formatieproces. Als zodanig past het weliswaar precies in de levenscyclus van een absolute naar een ceremoniële monarchie, totdat er van de rol van het erfelijke staatshoofd uiteindelijk niets anders resteert dan een uitgeholde ceremoniële schil met als enig overgebleven functie die van een zwaar overbetaalde lintenknipper.

Republikeinen die om het hardst roepen dat de koning uit de regering moet, hebben echter evenzeer ongelijk als wanneer zij menen dat de koning geen rol meer mag spelen bij de formatie van regeringen. Zoals gezegd, op korte termijn is het weliswaar juist gedacht en geredeneerd, maar op langere termijn schiet hij zich in zijn eigen republikeinse voet. Want in wat voor situatie belanden we dan? Wellicht zelfs een toestand die nóg erger is dan de doodlopende weg van een ceremonieel koningschap. Dan zitten we namelijk met een koning die nog steeds in de regering zit, die nog steeds wekelijks geheim overleg voert met de premier, die nog steeds onder de ministeriële verantwoordelijkheid valt, maar politiek totaal onzichtbaar is gemaakt. Want let wel: de enige momenten dat we de koning nu nog in 'actie' zien, zijn bij ceremoniële gelegenheden, zoals staatsbezoeken, de kranslegging op dodenherdenking, het gênante koekhappen op 30 april plus nog wat obligate lintenknipperijen, zoals vandaag bijvoorbeeld weer het geval was bij de opening van een kazerne.

Republikeinen moeten ervoor waken zichzelf niet het enig overgebleven kwetsbare moment van de koning te ontnemen — politiek kwetsbare moment, welteverstaan — namelijk tijdens het formatieproces na verkiezingen, en daarmee wellicht de laatste kans openlijk te kunnen debatteren over 's konings politiek functioneren en publiekelijk ter discussie te kunnen stellen. Het klinkt als een paradox — en dat is het in zekere zin ook — maar wie de republiek een échte kans wil geven, ontneemt de koning dat laatst overgebleven politiek kwestbare moment dus juist niet. Dus, republikeinen: de tanden op elkaar, en volg in dit debat juist de lijn van de orangistische neoliberalen en -conservatieven en de confessionele Calvinisten en houd de koning politiek zo kwetsbaar mogelijk. Nogmaals, natuurlijk heeft de republikein het grootste gelijk van de wereld indien hij beweert dat de koning niets in de regering te zoeken heeft en zich buiten het formatieproces dient te houden, maar de risico's van verdere politieke immunisering van een staatshoofd dat daarmee geheel en al in het politiek-ondergrondse zal verdwijnen zijn gewoonweg te groot.

En dan komen we helemáál nooit meer van die rare monarchie af.